हरेक वर्ष माघ १६ गतेलाई ऐतिहासिक र भावनात्मक दिनको रूपमा ‘सहिद दिवस’ मनाउने गरिन्छ। माघ १० गतेदेखि सुरु हुने सहिद सप्ताहको अन्तिम दिन अर्थात् माघ १६ गते, देश र जनताको अधिकार, स्वतन्त्रता र मुक्तिका लागि आफ्नो प्राण आहुति दिने वीर सपुतहरूको विशेष सम्झना गर्ने दिन हो। वि.सं. २०१२ देखि काठमाडौँ महानगरपालिकाको संयोजकत्वमा यो दिवस मनाउन थालिएको हो।

विशेष गरी जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य गरी जनतालाई रैतीबाट नागरिक बनाउन वि.सं. १९९७ मा आफ्नो ज्यान अर्पण गर्ने चार महान् सहिदहरू— शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द र गंगालाल श्रेष्ठको साहसिक बलिदानको सम्मानमा यो दिन समर्पित छ। राणा शासकहरूले शुक्रराज शास्त्रीलाई टेकुको खरीको रुखमा र धर्मभक्त माथेमालाई सिफलमा झुन्ड्याएर तथा दशरथ चन्द र गंगालाल श्रेष्ठलाई शोभा भगवतीमा गोली हानेर मृत्युदण्ड दिएका थिए। उहाँहरूको त्यो बलिदानले नै नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनको जग बसालेको हो।

यद्यपि, सहिद दिवस केवल ती चार महान् सहिदहरूको मात्र सम्झना होइन। यो दिन २००७ सालको क्रान्ति, १० वर्षे माओवादी जनयुद्ध, २०६२/६३ को जनआन्दोलन, मधेस आन्दोलन र हालसालै भएको Gen Z Project  लगायत विभिन्न कालखण्डमा देशको परिवर्तनका लागि सहादत प्राप्त गर्ने ज्ञात-अज्ञात हजारौँ सहिदहरूप्रति श्रद्धासुमन अर्पण गर्ने दिन पनि हो।

जेन–जी’ को विद्रोह: भ्रष्टाचार र ‘नेपो किड्स’ विरुद्धको निर्णायक आन्दोलन नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा छोटो तर खतरनाक मानिएको ‘जेन जी जनविद्रोह’ लाई हामी कसरी बिर्सन सक्छौँ? देशमा व्याप्त चरम भ्रष्टाचार, दण्डहीनता र विशेष गरी नेताका छोराछोरी तथा नातागोताले राज्य संयन्त्रमा जमाएको अवैध र अनुचित प्रभाव (Nepo Baby Culture) विरुद्ध नयाँ पुस्ता (Gen Z) ले गरेको त्यो आन्दोलन एक अभूतपूर्व घटना थियो। सेप्टेम्बर २३-२४ को त्यो ४८ घण्टा, जसले देशलाई नै स्तब्ध बनायो, जहाँ आफ्ना जायज मागहरू राख्दा-राख्दै ७६ जनाभन्दा बढी होनहार नागरिकहरूले सहादत प्राप्त गरे। यो बलिदानले शासकहरूलाई स्पष्ट सन्देश दियो कि अबको पुस्ता चुप लागेर सहने छैन । यो आन्दोलनले राजनीतिको फोहोर सफा गर्न युवाहरू आफैँ अघि सर्नुपर्छ भन्ने नयाँ भाष्य निर्माण गर्‍यो।

सहिदहरूको त्यही अमूल्य त्याग र बलिदानका कारण आज नेपालले राजनीतिक र सामाजिक रूपमा ठुलो फड्को मारेको छ। सहिदहरूको बलिदानपछि नेपाल र नेपाली जनताले प्राप्त गरेका मुख्य उपलब्धिहरूलाई तलका ५ बुँदामा समेट्न सकिन्छ:

सहिदहरूको बलिदानबाट नेपालले प्राप्त गरेका ५ मुख्य उपलब्धिहरू

१. प्रजातन्त्र र लोकतन्त्रको स्थापना: सहिदहरूकै सङ्घर्षको फलस्वरूप नेपालबाट १०४ वर्षीय जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्रको उदय भयो। त्यसपछिका आन्दोलनहरूले देशमा लोकतन्त्रलाई थप बलियो बनाउँदै लग्यो।

२. संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र: हजारौँ सहिदहरूको रगतले सिञ्चित जनआन्दोलन र जनयुद्धको जगमा नेपालबाट २४० वर्षे राजतन्त्रको अन्त्य भयो। संविधानसभाको पहिलो बैठकले २०६५ जेठ १५ गते नेपाललाई विधिवत् रूपमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो।

३. संविधानसभाबाट नयाँ संविधान: नेपाली जनताले आफ्ना प्रतिनिधिमार्फत आफैँ संविधान लेख्ने दशकौँ लामो सपना २०७२ असोज ३ गते पूरा भयो। सहिदहरूको सपना साकार पार्ने दिशामा यो एक ऐतिहासिक दस्तावेज र महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो।

४. नागरिक स्वतन्त्रता र मौलिक हक: कुनै समय बोल्न र लेख्न समेत प्रतिबन्ध रहेको अवस्थाबाट आज नेपाली नागरिकले पूर्ण प्रेस स्वतन्त्रता, वाक स्वतन्त्रता र विभिन्न मौलिक हकहरू (शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार आदि) प्राप्त गरेका छन्। यो स्वतन्त्रता सहिदहरूकै देन हो।

५. समावेशी र धर्मनिरपेक्ष राज्य: सहिदहरूको आन्दोलनले नै राज्यको मूलधारबाट पछाडि पारिएका वर्ग, जाति, लिङ्ग र समुदायलाई राज्य संयन्त्रमा समावेश गराउने वातावरण सिर्जना गर्‍यो। नेपाल एकात्मक राज्यबाट सङ्घीय संरचनामा गएर अधिकारलाई गाउँ-गाउँसम्म पुर्‍याएको छ।

निष्कर्ष सहिद दिवसको दिन लैनचौरस्थित सहिद स्मारकमा गएर माल्यार्पण गर्नु वा मौन धारण गर्नुले मात्र उहाँहरूप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुँदैन। सहिदहरूको वास्तविक सपना तब मात्र पूरा हुन्छ, जब देशमा सुशासन कायम हुन्छ र जनताले परिवर्तनको महसुस गर्न पाउँछन्। राजनीतिक खिचातानी र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर, देश विकासमा लाग्नु नै वीर सहिदप्रतिको सच्चा सम्मान हो। आउँदा दिनमा असल नेतृत्व चयन गर्नु र प्राप्त उपलब्धिहरूको रक्षा गर्नु हामी सबै नागरिकको कर्तव्य हो।

महान् सहिदहरूप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली !